***هوالجمال***

موضوع تحقیق:مراسم سوگواری در چند شهر ایران

 

نام نام خانوادگی : عذرا فرهادیان

 

محل خدمت : اداره آموزش وپرورش ناحیه یک همدان - دبیرستان حجاب

 

سالتحصیلی: 89-88

 

 

  

** فهرست مطالب:

*مقدمه........................................................................................................1

*آیین سوگواری دردلفان..............................................................................5

*آیین سوگواری سنتی ومذهبی شهیداردهال..................................................9

*منابع مأخذ..............................................................................................12

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

        ***مقدمه***

هرملتی ومردمی برای خودفرهنگ واعتقادات ورسم ورسوم خاصی درزمان غم هاوشادی هادارد.آیین هاوشیوه هاوآداب سوگواری در ایران کهن ازدیربازبه گونه های مختلف ومتعددبرگزارمی شده وباتغییرات ودگرگونی هایی درشکل ونحوه به پاداشتن آن به زمان کنونی مارسیده است.

گذشتگان  ارجمندمادرروزگاران قبل ازحکومت ساسانیان به خاطرباورواعتقادبرشادمانی وسرور،آن راچهارمین آفرینش خداوندمی پنداشتندوازآن رهگذردراغلب آداب ورسوم خودبه شادکامی وسرور روی آورده وحتی درجایگاه سوگواری افرادنیزبه جای نالیدن وموییدن به ذکرنکات برجسته ی حیات شخص مرده وحسنات قبل ازمماتش پرداخته ودرد سنگین جدایی وفراق عزیزان ونزدیکان خودرا التیام می بخشیدند.

به نظرمی رسدکه مراسم سوگواری به سبک وطریق انسان های امروزی بعدازمرگ دردآلودوغریبانه ی سیاوش در دیارغربت،درکشورمامرسوم گردیده وسالهااین سوگواری به عنوان سوگ سیاوش برگزارمی شده وپس ازآن نیز این رسم به آیین سوگواری ائمه وامامان شیعه مبدل گشته واز دوره ی حکومت صفویان آیین های عزاداری به شکل بسیارگسترده ومنسجم توسعه ودوام یافته است.         

عزاداشتن یعنی ماتم داشتن پس ازمرگ کسی وعزاداری کردن وبرپاداشتن مراسم عزاوسوگواری کردن است ،مثل عزاداری وسوگواری درایام ماه محرم خصوصاًًًًًًًدرتاسوعاوعاشورای حسینی که به شیوه ی تعزیه اجرامی شود.

تعزیه درلغت به معنای« دعوت کردن مصیبت  دیده به صبروشکیبایی است.»

مراسم تعزیه عبارت است از:«نمایشی منظوم ازسوگ سیدشهیدان،حضرت امام حسین(ع)وبه عنوان یک کار گروهی که درآن افرادنقش های ویژه ای راایفامیکنندازسه بخش یارکن اصلی تشکیل می شود وبه عبارتی حذف هرکدام ازآنهابه هویت موضوع لطمه وارد مسازد.

این سه بخش به تعبیر«دکترمحمدتقی مسعودیه»عبارتنداز:«کلام شعرمتن،موسیقی،درام که به همراه عوامل مؤثردیگری مثل لباس،تجهیزات ووسایل جنگی،سلاح...،محل برگزاری،حضورشرکت کنندگان  دربرپایی واجرای سزاوار ودرخور تحسین نقش داشته وتأثیرگذارند.

استادابراهیم بوذری درکتاب«تعزیه درایران»می نویسدکه پس ازواقعه ی کربلا یزید ملعون به کارگردانان کربلا گفت می خواهم واقعه ی کربلا راعیناً مشاهده کنم وآن واقعه را برای او تماماً نمایش دادند که البته این روایت به لحاظ تاریخی چندان صحت ندارد اما به هر حال خبر از قدمت این مراسم دارد.

ادواردبراون با استناد به 2متن فارسی وآلمانی،تاریخ پیدایش تعزیه رابه قرن دهم میلادی(چهارم هجری)نسبت می دهد.واز نظر او مراسم عزاداری وسوگواری امام حسین(ع)موردنظر می باشد

...ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1-فرهنگ معین      2-لغت نامه ی دهخدا        3-کتاب تعزیه در ایرانک:ابراهیم بوذری

 

     ****آیین سوگواری دردلفان لرستان****    

 

هنگامی که سرپرست یاخان یا بزرگ طایفه ای می میرد نخست زنانی که بااوخویشی نزدیک دارند(مانند زن ، خواهرومادر)وهمچنین چند تن از زنان خویشاوندوهمسایه،پیرامون جسدش گرد می آیندوبه زاری وشیون می پردازند.این زنان بر بالین او می نشینند ودسته ای ازگیسوان بافته ی خودرامی برندوبرروی جسد می اندازند.خویشاوندان دوروهمسایگان این کاررابیشتر  به پاس خویشان نزدیک می نمایندواجباری به بریدن گیسوی خود ندارند.گاهی زنان دیگرهم که باصاحبان سوگ دوستی یاخویشاوندی دارند،دراین آیین شرکت می کنند.مردان نیزدر خانه ی مرده گرد می آیندو"خرّ "(گل)به کلاه وشانه های خودمی مالند.دراین هنگام اسب سواری مرده که پوشاک وافزارهای جنگی وشکاری رابرآن نهاده اندمی آورند.روی پوشاک وافزارها پارچه های رنگین وروسری های زنانه انداخته اندوکلاه رابالای همه گذاشته اندوهمچنین گیسوان بریده زنان رابانخی به گردن اسب آویخته اند.اسب را دراین هنگام(کُتَل)می نامندگاهی دراین گونه مراسم برای بزرگ داشت مرده چند(کتل)می آرایند.همراه کتل یاکتل ها نوازندگانی باسرناودهل به راه می افتند.این نوازندگان آهنگ غم انگیزی به نام( چَمَر)که ویژه ی سوگواری است می نوازند.در این هنگام مرده رابه شیوه ی معمول شستشووغسل مدهندودرتابوت می گذارندوسپس تابوت را مردان بر دوش می گیرندوکتل یاکتل هاراپیشاپیش آن به راه می اندازند.نخست نزدیکترین خویشاوندان "مرده"زیرتابوت می روند،سپس گروهی کهدرپی آنان روانند،تا به گورستان دهکده برسند ، نوازندگـان نیزتا گورستان با نواختن آهنگ"چَمر"آنــــان راهمراهی می کنند.درگورستان پس از به خاک سپردن وفاتحه خوانی،میان حاضرانازحلوایی که درخانه ی مرده  درست شده پخش می شود.دربازگشت ازگورستان،نوازندگان سوگواران وهمراهان راتا نزدیکترین خویشاوند مرده می رسانند،آنگاه یکی ازبستگان،صاحبان عزا را برای شام یا ناهار به خانه خود دعوت می کند.دراین هنگام دیگران پراکنده می شوند و نوازنده گان از نواختن آهنگ دست می کشند.پس ازخوردن غذاسوگــواران به خانه هـای خود بازمی گردند.صبح روز بعد کتل ها را درحیات خانه ی مــرده و اگر حیات نبود یا کوچک بود به زمین همــــوار نزدیک می آورند ونوازندگان برای آگــاهی مردم ده وآبادی های نزدیک آن ازخبـرمرگ،آهنگ"چَمَر"می نوازند وخویشان مرده هم پیک هایی برای آشنایان می فرستند وآنان راازاین پیشامدبدآگاه می کنند.درهمین صبح مردم ده دسته دسته برای پُرس(تعزیت وفاتحه-خوانی) به خانه ی صاحب عزامی آیند.اگرخانه گنجایش آنان رانداشته باشد،سیاه چادربزرگی دربیرون خانه می زنند واز مهمانــان درآن پذیــرایی می کنند.زنـان درمحل سوگواری دودسته می شوند ودر بــرابــرهم می ایستند و بیشتر آنـــــان پیراهن یتره رنگ بلنــدی که تاروی پا می رسد دربر دارندوسرنبدهای سیاهی به سربسته اندوپیاپی باحرکت های یک-نواخت وصورت خودرابا پنجه های دست می خراشندوباهم به آرامی ( ِویِِ ِوی)می گویند.به صدای آنان همه ی مردم ده دست از کار میکشند وبه محل سوگـواری می شتابند،حتی کودکان نیزگرد می آیند ومانندپدران ومادران وخود گریه وشیون می کنند.دراین هنگام گروهی از زنان روستاهای نزدیک که با شنیدن آوازچمـربرای سوگـواری از راه رسیده اند ، به صف زنان ایستاده نزدیک می شوند. دودسته ی نخستین درهم می آمیزند وبه آهستگی به پیشواز آن ها می روند .زنان تازه رسیده هم مانند دیگران دست به شیون می گذارند و از کسانی که بیش ازدیگران بی تابند دلجویی می کنند و بار دیگرهمگی ، دودسته می شوند وبرابرهم می ایستند وبه زاری وشیون می پردازند.      درگوشه ی دیگری ، جدا زنان ، دست به سینه یادرحالتی که دست ها راآزاد به پایین انداخته اند ، درصفی می ایستند وهرچند دقیقه ای یکبار باهم (اِی دای اِی بیبای)"ای دادای بیداد" می گویند وآهسته می گریند.گاهی نیز مانند زنان چهره ی خود را می خراشند.کسانی که بوسیله ی پیک ازروستاها ی دور یا نزدیک آگاهی یافته اند ، اسب های خود را باپارچه های سیاه می پوشانند وسرپرستان وبزرگان آنان پیراهن سیاه دربرمی کنند ودیگران اگرپیراهن نداشته باشند ،یک تخته از پارچه ی سیاه چادربردوش می اندزند . پوشیدن جامه ی سیاه برای سرپرست وخان اجباری است.ازآنکه این مردان رسیدندوبه محل سوگواری آمدند ،ازاسب های خود پیاده می شوند وازگِلی که از پیش روی زمین آماده شده به کلاه وشانه ی خودمی مالند .آنگاه هردو دسته (مردان خود دهکده ومردانی که ازروستا های دیگرآمده اند)آهسته آهسته به پیشواز هم می روند وزاری می کنند ویکدیگر را دلـداری می دهند .سپس مهمانان برای پذیرایی به خانه یا چادر راهنمایی می شوند .درچادر یا اتاق پذیرایی ، مهمانان کنار هم برحسب سن ومقام می نشینند ودرباره ی مردانگی ها ونیکی های مرده و بازماندگان وجانشینانش گفتگو می کنند.در این هنگام یکی از خویشاوندان مرده بایک سینی که کاردی درآن گذاشته شده است به پیش مهمان ها می آید واز خان یا بزرگ مجلس اجازه می گیرد وگِلها را از روی کلاه وشانه های همه با کارد می تراشد ودرسینی می ریزدوبیرون می برد.مهمانانی که به خانه ی صاحب عزا می روند ، تانیم روز درآنجا می مانند و پس از خوردن ناهار باز می گردند وکسانی که پس ازناهار می روند ، تا شامگـــاه می نشینند وپس از خوردن شام به خانه باز می گردند.پس از ناهاریاشام یکی از بستگان مرده سینی به دست در مجلس می آیدوسینی را پیش مهمانان می گرداندومهمانان هریک درخورتوانایی درآن می ریزند.این پول رابه گویش خود(پُرسان)می نامند.

           ____________________________________________________________

****چند نکته:

*خرّ:"گِل"  

*کُتل:اسب سواری مرده که پوشاک وافزارها ی جنگی وشکاری وپارچه ها ی رنگین وروسری ها یزنانه انداخته وکلاه مرده رابالای همه ی آنها گذاشته اندوگیسوان بریده زنان رابانخی به گردن اسب آویخته اند.

*چَمَر:آهنگی که نوازندگان برای آگاهی مردم ده وآبادی های نزدیک ازخبرمرگ افراد می نوازند.

*پُرس:"تعزیت وفاتحه خوانی

پرسان: مهمانان هریک در خور توانایی خود پولی در سینی که در مجلس می گردانند می ریزند

 

**منابع وماخذ:

آیین سوگواری دردلفان لرستان"یوسف مجیدزاده-بیزن کلکی-حسین نادری-زیر نظردکترصادق کیا"

 

                                           **********

  ****آیین سوگواری سنتی ومذهبی شهید اردهال****

 

 آیین سوگواری سنتی ومذهبی شهید اردهال معروف به آیین قالی شویان جلوه ای ازعشق وارادت مردم کاشان است که هر سال دردومین جمعه سال درمنطقه ی اردهال ازتوابع این شهرستان برگزار می شود.این آیین بر خلاف سایرمناسبت های مذهبی که براساس سال قمری در گردش است.تنها آیین سنتی ومذهبی است که تقویم آن بر اساس شمسی قرار دارد. مشهد اردهال شهادتگاه سلاله ای پاک ازخاندان عصمت وطهارت (ع)فرزند بلافصل امام محمّدباقر(ع) است.آن حضرت به دعوت مردم خطه ی فین کاشان،برای ارشاد مردم و تبلیغ دین به این دیار هجرت کرد.اماپس از چندین ماه همچون جدش حسین (ع) به دست دشمنان به شهادت رسید.

اردهال پس از شهادت حضرت سلطانعلی(ع) به مشهد اردهال وبه سبب حرمت تخته قالی که پیکرپاک آن امام زاده(ع) توسط جمعی از ارادتمندان پس از درگیری با دشمنان به کنار نهری حمل وسپس شستشو وغسل داده شد.بعدها به مشهد قالی شویان شهرت یافت وهمان حرکت هر سال به صورت نمادی ازآن واقعه غمبار اجر امیشود.درشب و روز مراسم ، مردم در فضاهای حرم و اطراف آن وزیرچادرهایی که به این منظور برافراشته شده استقرارمی یابند. با برآمدن آفتاب صبح روز جمعه، عده ی زیادی از مردان به ویژه جوانان در حالی که جامه ی سیاه برتن کرده وچوب دستی های بلنــــدی را در دست دارند در کنـــارنهرآبی که ازجلوی بقعه شاهزاده حسین(ع) می گذرد ، گردهم می آیند وبا تشکیل دسته ای بزرگ که چند تن از ریش سفیدان محلی پیشاپیش آنها هستند باشعار یاحسین (ع) و بلندکردن چوب ها در بالای سرخود به سوی صحن امام زاده سلطانعلی(ع) حرکت می کنند.آنهاپس از پیمودن فاصله بین بقعه شاهزاده حسین(ع) تا صحن امام زاده سلطانعلی،ازضلع جنوبی آن وارد صحن صفا می شوندوچند نوبت دراین صحن دورمی زنند وبا شور و هیجانی که می آفرینند همه ی تماشاکنندگان و زائران را تحت تأثیرقرارمی دهند.گروهی از فینی ها با بالا بردن و حرکت دادن  چوب دستی های خود با شعاریا حسین،یاحسین(ع) میان صحن وانبوه جمعیت حاضران دورمی زنند.در همین زمان ،جمعی ازخاوه ای ها درداخل بقعه ودرکنار ضریح وقالی پیچیده شده که روی آن را پارچه ای سبزیاسیاه پوشانده اند به عزاداری مشغول می شوند.

پس ازآن،براساس هماهنگی ای که ازقبل توسط مسئولان ستادبرگزاری مراسم بابزرگان ومعتمدان فین وخاوه انجام شده ، عده ای ازچوب به دستان وبزرگان فین از جمعیت جدا شده ،برای تحویل قالی ازمعتمدان و بزرگان خاوه به سوی ایوان و درب اصلی جنوبی حرم می روند و قالی را تحویل می گیرند و به میان جمعیت بازمی گردند .زمان تحویل قالی ، شور وهیجان خاصی به چوب به دستان وحاضران دست می دهد وبا شتاب بیشتراز قبل درحالی که دسته ای کوچک ازچوب به دستان ازجلوی آنهاحرکت می کنند و راه را بازمی کنند،برای غسل از صحن صفا خارج  و از همان راهی که آمده بودند ، به کنار نهر جنب شــاهزاده حسین(ع)باز می گردند.آنها قالی را درکنــارنهر می گذارند و دورآن حلقه می زنند.سپس چوب هـای خود را وارد آب نهرمی کنند وقطرات باقی مانده ی سر چوب راروی قالی می پاشند وقاتلان ومسببان شهادت سلطانعلی(ع)ویارانش رالعن ونفرین می کنند.

این حرکت نمادین از تمثیل واقعه ی هوا خواهی عده ای طرفدارشیعه از شهید اردهال وبرداشتن پیکرپاک آن حضرت وغسل دادن آن است.پس ازآن ،این عده قالی را روی دوش گرفته وباهمان حالت چرخاندن چوب ها بالای سر خودوحسین گویان به صورتی که عده ای از معتمدان وبزرگان فین وخاوه پیشاپیش آنهاقراردارندوبه نوحه خوانی وسینه زنی مشغول هستند،ازگذرگاه شرقی آستانه وارد صحن فینی ها می شوند ودر این صحن چندنوبت دور می زنند و در نهایت قالی رابه سمت ایوان این صحن که درب ورودی شرقی حـرم امـــام زاده سلطانعلی(ع) است می برند و آن را به بزرگـان ومعتمدان خـــاوه که در انتظـــار گرفتــن قالی هستند تحویــل می دهند.خاوه ای ها پس ازتحویل قالی از فینی ها آن رابااحترام به داخل حرم برده وبه خادمان آستانه تقدیم می کنند. زائران وتماشاکنندگان به شدت تحت تأثیراعمال وحرکات پرشوروهیجان قرارمی گیرندوباچشمانی اشک آلودوحالتی غمگین صحن راترک می کنندوگروهی هم به زیارت مرقدآن حضرت مشرف می شوند.

مریم برجارآرانی درکتاب تذکره سلطانعلی امام محمّد(ع) آورده است:"حمل قالی آستانه یاتابوت تمثیلی شهیداردهال به سرچشمه وپاشیدن آب باچوب برروی آن وشستشوی نمادین آن ازسویی اشاره به رسم کهن باران خواهی ازطریق تابوت شویی تمثیلی درحوزه ی آداب مذهبی شیعیان حاشیه ی کویر دارد و ازسویی دیگر،خاطرات مصائب شهید اردهال از طریق شستشوی تابوت تمثیلی  را زنده نگه می دارد وآرمان دین خواهی وشهادت جویی را درذهن جمعی ازتشیع کنندگان تابوت برمی انگیزد و روحیه ی ستیزندگی واستقامت رادرآنها تقویت میکند."

جمعه قبل ازمراسم قالی شویان به جمعه جاروهفته بعدازمراسم هم به جمعه طوغ معروف است وجمعی ازاهالی نشلج کاشان درمشهد اردهال آیین عزاداری برپا می کنند.حضرت سلطانعلی بن محمّدباقر(ع) یکی از چهارامام زاده معلوم النسب مدفون درایران است.

 

          ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

****چند نکته:

 

*اردهال:درفاصله ی45 -35کیلومتری غرب کاشان،نام سرزمین مقدسی است که سمبل حماسه ای بزرگ ونمادی از عشق وارادت مردم این دیاربه اهل بیت است.

*مشهد قالی شویان کجاست؟"اردهال"

 *تذکره سلطانعلی: "ازمریم برجارآرانی"

  *جمعه جار:"جمعه قبل ازمراسم قالی شویی"

*جمعه طوغ:"هفته بعدازمراسم"

 

  

**منابع وماخذ:

 

***فرهنگ معین. 

 

***لغت نامه دهخدا.

 

***تعزیه درایران،ابراهیم بوذری.

 

***حوزه هنری سازمان تبلیغات تعزیه«سند شماره71/پ-ن،مرکز مطالعات وتحقیقات تعزیه».

 

***اینترنت.